भारतीय समाजातील विषमता आणि जन्माधिष्ठित उच्चनीचतेमागील सत्त्याचा शोध घेत असताना महात्मा ज्योतिबा फुले यांच्या माध्यमातून सत्यशोधक पत्रकारितेची मुहूर्तमेढ रोवली गेली. तत्त्पूर्वी बंगालमध्ये राजा राममोहन रॉय यांनी १८२१साली संवाद कौमुदी आणि १८२२मध्ये मिरत उल अखबार हे फारसी भाषेतील वृत्तपत्र सुरु केले होते. रॉय यांनी स्त्रीशिक्षण, विधवाविवाह, प्रौढविवाह या प्रश्नांच्या संदर्भात लोकांमध्ये जागृती सुरू केली. तसेच अंधश्रद्धेवर कडाडून टीका करत सामाजिक सुधारणेला चालना दिली. ब्राह्मो समाजाची स्थापना करुन चळवळ उभी केली. महाराष्ट्रात १८३२साली बाळशास्त्री जांभेकर यांनी दर्पण हे वृत्तपत्र सुरू केले. त्यांनीही स्त्रीशिक्षण, जातीभेद, विधवाविवाह, पुनर्विवाह या प्रश्नांचा पाठपुरावा केला. पेशवाई १८१८साली बुडाली तरी चातुर्वर्ण्य व्यवस्थेची उतरंड मजबूत होती. सामाजिक, सांस्कृतिक, धार्मिक, शैक्षणिक सत्ता ब्राह्मणांच्या हाती एकवटली होती. पंचांगात पाहून रोज कुठले ना कुठले विधी करायला लावून शूद्रांना लुबाडले जात होते. शूद्रही देवाधर्माचे काम म्हणून मुकाट्याने करत होते. पेशवाईत ब्राह्मणांना मोठ्याप्रमाणात वतनदाऱ्या मिळाल्या होत्या. इंग्रज आल्यानंतर राजकीय सत्ता त्यांच्या हातून गेली, पण प्रशासनाच्या माध्यमातून त्यांनी त्यांचे हिसंबंध शाबूत ठेवले होते. शिवाय समाजाच्या इतर सगळ्या क्षेत्रावरील त्यांचे नियंत्रण अबाधित होते. ब्राह्मण, पुरोहित तसेच कुलकर्णी, देशमुख, जहागिरदार या वतनदारांमुळे सगळे शूद्र भरडले जात होते. धार्मिक कर्मकांडांमुळे लुबाडले जात होते. सावकारीमुळे भिकेला लागत होते. ज्योतिराव फुल्यांनी वतनदार आणि पुरोहितशाहीच्या विरोधात शूद्रांना संघटित करुन चळवळ सुरु केली. १८४८साली त्यांनी शूद्रातिशूद्रांच्या शिक्षणासाठी देशात पहिल्यांदा शाळा काढली. यामुळे ब्राह्मण अभिजनवर्गात खळबळ उडाली. सनातन्यांनी त्यांना विरोध करायला सुरुवात केली. फुल्यांनी १८५१साली पुण्याच्या रास्ता पेठेत मुलींकरिता शाळा काढली. या शाळा बंद पाडण्यासाठी सनातन्यांनी आकाशपाताळ एक केले. फुले चातुर्वर्ण्यव्यवस्थेवर, पुरोहितशाही आणि सावकारशाहीवर कोरडे ओढत होते. दक्षिणा आणि ब्राह्मण भोजनाच्या नावाखाली शूद्रांना कसे लुबाडले जाते, याच्या विरोधात त्यांनी ‘तृतिय रत्न’, नावाचे नाटक लिहिले. १८५५मध्ये कष्टकऱ्यांसाठी रात्रशाळा काढली.
फुल्यांनी हे समाजसुधारणेचे, शिक्षणाचे कार्य सुरू केल्यानंतर दर्पण, ज्ञानप्रकाश, प्रभाकर, निबंधमाला, विविध ज्ञान विस्तार, लोककल्याणेच्छु तसेच केसरी या पत्रांच्या माध्यमातून विष्णुशास्त्री चिपळूणकर तसेच सनातन्यांनी अगदी खालच्या पातळीवर जाऊन टीका सुरू केली. फुल्यांचा ‘गुलामगिरी’ हा ग्रंथ प्रकाशित झाल्यावर ‘शूद्रांचा अपरिपक्व ग्रंथ’, अशी चिपळूणकरांनी हेटाळणी केली. ही वृत्तपत्रे सत्यशोधक समाजाच्या सभेचे वृत्त देताना ‘शूद्रांच्या सभेचा वृत्तांत’ असे शीर्षक देऊन टवाळी करत. या टीकेमुळे फुले यांनी ‘शूद्रांनी ब्रह्मराक्षसाच्या दास्यत्त्वातून असे मुक्त व्हावे’, अशा मथळ्याचे आवाहन केले. ते अर्थातच कोणत्याही पत्राने छापले नाही. उलट लोककल्याणेच्छु या पत्राने आपल्या सनातनी विचारानुसार उपरोधिक भाषेत टीका केली : ‘आमचे प्रसिद्ध महाज्ञानी, महाविचारी, महाशोधक तत्त्ववेत्ते अजम जोतिराव गोविंदराव फुले यांनी एका मोठ्या ग्रहस्थाच्या शिफारशीने एक अप्रायोजक अशा प्रकारचे आत्मश्लाघ्येचे व ब्राह्मणांच्या निंदेचे पत्र आम्हांकडे पाठविले आहे. त्यास आमच्या पत्रात जागा मिळण्याचा संभव नाही, याबद्दल अजम फुले आम्हास माफी करोत’. पण फुल्यांचा हा मजकूर ‘शुभवर्तमानदर्शन’ तसेच ‘चर्चसंबंधी नानाविध संग्रह’ या दोन पत्राने मात्र तो छापला. फुले आणि इतर ब्राह्मणेतरांचे म्हणणे ही सनातनी वर्तमानपत्रे जराही छापत नव्हती, पण ख्रिस्ती पत्रे छापत होती.
