अण्णा भाऊ साठेंचा जन्म १ ऑगस्ट १९२० रोजी सांगली जिल्ह्यातील वाळवा तालुक्यातील वाटेगाव या गावी झाला. त्यांच्या वडीलांचे नाव भाऊराव साठे व आईचे नाव वालुबाई साठे होते. साठे हे शाळेत शिकलेले नाही, केवळ दीड दिवस ते शाळेत गेले नंतर तेथील सवर्णांद्वारे होणाऱ्या भेदभावामुळे त्यांनी शाळा सोडून दिली. त्यांनी दोन लग्न केलीत, त्यांची पहिली पत्नी कोंडाबाई साठे तर दुसरी जयवंता साठे ह्या होत. त्यांना एकूण तीन अपत्ये होती – मधुकर, शांता आणि शकुंतला.
१ ऑगस्ट २००१ रोजी भारतीय पोस्टाने ४ ₹ च्या खास टपाल तिकिटावर साठेंचे चित्र ठेवले होते. साठेंच्या जन्मशताब्दी वर्षाच्या निमित्ताने १ ऑगस्ट २०१९ रोजी हे टपाल तिकीट वितरित करण्यात आले.
पुण्यातील लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे स्मारक आणि कुर्ला मधील एक उड्डाणपूल यासह अनेक इमारतींना त्यांचे नाव देण्यात आले आहे.
लेखन साहित्य
साठे यांनी मराठी भाषेत ३५ कादंबऱ्या लिहिल्या. त्यामध्ये फकिरा (१९५९) समाविष्ट आहे, तिला इ.स. १९६१ मध्ये राज्य सरकारच्या उत्कृष्ट कादंबरीचा पुरस्कार मिळाला आहे. साठेंच्या लघु कथांचा संग्रह १५ आहे, ज्यामध्ये मोठ्या संख्येने बऱ्याच भारतीय भाषांमध्ये आणि २७ अ-भारतीय भाषांमध्ये भाषांतरित केल्या गेल्या आहेत. कादंबरी आणि लघुकथा यांच्याव्यतिरिक्त साठे यांनी नाटक, रशियातील भ्रमंती, १२ पटकथा आणि मराठी पोवाडा शैलीतील १० गाणी लिहिली.
साठेंच्या पोवाडा आणि लावणी यांसारख्या लोककथात्मक कथा शैलींच्या वापराने लोकांमध्ये ते लोकप्रिय बनले व त्यांचे कार्य अनेक समुदायांपर्यंत पोहोचण्यास मदत झाली. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या झुंजार लेखणीला अर्पण केलेल्या ‘फकिरामध्ये, साठेंनी आपल्या समुदायाला पूर्ण भुखमरीपासून वाचवण्यासाठी ग्रामीण रूढिवादी प्रणाली आणि ब्रिटिश शासनाच्या विरूद्ध विद्रोह करणाऱ्या नायक फकिराला चित्रित केले. नायक आणि त्याच्या समुदायाला नंतर ब्रिटिश अधिकाऱ्या द्वारे अटक आणि छळ दिला जातो, आणि अखेरीस फकिराला फाशी देऊन ठार मारले जाते.
मुंबई मधील शहरी पर्यावरणाने त्यांच्या लिखाणावर लक्षणीय प्रभाव टाकला. त्यांनी तो डायस्टोपियन परिवाराच्या रूपात दाखवला.. त्यांनी त्यांच्या “मुंबईची लावणी” आणि “मुंबईचा गिरणीकामगार” या दोन गाण्यांतून मुंबईला ‘दुर्व्यवहारी, शोषणकारी, असमान और अन्यायपूर्ण’ असे म्हटले आहे.
साठेंनी लिहिलेली पुस्तके
१.अकलेची गोष्ट (लोकनाट्य, १९४५)
२.अण्णा भाऊ साठे : प्रातिनिधिक कथा (संपादक – डाॅ. एस.एम.भोसले)
३.अमृत
४.आघात
५.आबी (कथासंग्रह)
६.आवडी (कादंबरी)
७.इनामदार (नाटक, १९५८)
८.कापऱ्या चोर (लोकनाट्य)
९.कृष्णाकाठच्या कथा (कथासंग्रह)
१०.खुळंवाडा (कथासंग्रह)
११.गजाआड (कथासंग्रह)
१२.गुऱ्हाळ
१३.गुलाम (कादंबरी)
१४.चंदन (कादंबरी)
१५.चिखलातील कमळ (कादंबरी)
१६.चित्रा (कादंबरी, १९४५)
१७.चिरानगरची भुतं (कथासंग्रह), १९७८)
१८.नवती (कथासंग्रह)
१९.निखारा (कथासंग्रह)
२०.जिवंत काडतूस (कथासंग्रह)
२१.तारा
२२.देशभक्त घोटाळे (लोकनाट्य, १९४६)
२३.पाझर (कादंबरी)
२४.पिसाळलेला माणूस (कथासंग्रह)
२५.पुढारी मिळाला (लोकनाट्य, १९५२)
२६.पेंग्याचं लगीन (नाटक)
२७.फकिरा (कादंबरी, १९५९)
२८फरारी (कथासंग्रह)
२९.मथुरा (कादंबरी)
३०.माकडीचा माळ (कादंबरी, १९६३)
३१.रत्ना (कादंबरी)
३२.रानगंगा (कादंबरी)
३३.रूपा (कादंबरी)
३४.बरबाद्या कंजारी (कथासंग्रह, १९६०)
३५.बेकायदेशीर (लोकनाट्य, १९४७)
३६.माझी मुंबई (लोकनाट्य)
३७.मूक मिरवणूक(लोकनाट्य)
३८.रानबोका
४९.लोकमंत्र्यांचा दौरा (लोकनाट्य, १९५२)
४०.वारणेचा वाघ (कादंबरी, १९६८)
४१.वैजयंता (कादंबरी)
४२.वैर (कादंबरी)
४३.शेटजींचे इलेक्शन (लोकनाट्य, १९४६)
४४.संघर्ष
४५.सुगंधा
४६.सुलतान (नाटक)
४७.प्रवासवर्णन
४८.कविता आणि माझा रशियाचा प्रवास
४९.काव्ये
अण्णा भाऊ साठेंच्या लेखनावर आधारित चित्रपट
१.वैजयंता (१९६१, कादंबरी – वैजयंता)
२.टिळा लावते मी रक्ताचा (१९६९, कादंबरी – आवडी)
३.डोंगरची मैना (१९६९, कादंबरी – माकडीचा माळ)
४.मुरली मल्हारीरायाची (१९६९, कादंबरी – चिखलातील कमळ)
५.वारणेचा वाघ (१९७०, कादंबरी – वारणेचा वाघ)
६.अशी ही साताऱ्याची तऱ्हा (१९७४, कादंबरी – अलगूज)
७.फकिरा (कादंबरी – फकिरा)
(स्रोत:सामाजिक माध्यम)
अण्णा भाऊंच्या स्मृतिदिनानिमित्त त्यांच्या विचारांना व लेखणीला वंदन…बहुजन समता पत्र परिवारातर्फे अण्णा भाऊ साठे यांच्या स्मृतिस विनम्र अभिवादन…
