अशोक आणि सिंहासन
अशोकला अनेक भाऊ होते . सुसीम हा सर्वात मोठा आणि विताशोक हा त्याचा सख्खा लहान भाऊ होता . अशोक दिसामासी वाढत होता . आपल्या भावंडांसोबत निरनिराळे खेळ खेळत होता . अनेक खेळांत तो प्रवीण झाला होता . एकदा सर्व भावंडे बागेत खेळत होते . खेळात सर्व अगदी दंग झाली होती . तेवढ्यात एक सेवक तेथे आला आणि म्हणाला , महाराजांनी आपणा सर्वांस आरामशाळेत बोलविले आहे . ” तेव्हा सुसीम म्हणाला , “ तुम्ही सगळे पुढे व्हा .
मी आलोच मागून . ” अशोक आरामशाळेत पोहोचला तेव्हा महाराज बिंदूसारांची ती काळी धिप्पाड मूर्ती , उग्र वाटणारा चेहरा एका आसनावर विराजमान झालेला होता . अशोकाची आई सुभद्रांगी मात्र कितीतरी पटीने सुंदर आणि सुकोमल होती . महाराज बिंदूसाराचा रंग व शरीरयष्टी घेऊन अशोक जन्मास आला होता . अशोकाला पाहताच महाराज म्हणाले , ” कुमार ! हे पहा गांधार देशातील कलाधर नावाच्या कारागिराने तुम्हा सर्व कुमारांकरिता ही छान छान आसनं बनवलेली आहेत . किती छान आहेत , नाही का ? तुला आवडली ? ” अशोकाने होकारार्थी मान हलवली . ” अरे ! मग जाऊन बस की , तुझ्या आवडीच्या आसनावर . ” हिरेजडीत सुंदर सिंहासन होते . त्यावर अशोक जाऊन बसला आणि गंमतच झाली . अशोकाने उजवा पाय जोरजोरात आपटून म्हणाला , ” कोण आहे रे तिकडे ? लवकर या . ” अगदी सहज आपल्या वडिलांची हुबेहूब नक्कल केली .
बिंदूसार कौतुकाने पाहत हसले अन् म्हणाले , ” अरे वा ! छान कुमार . “अशोकाने टाळी वाजवली आणि म्हणाला , ” कोण आहे रे तिकडे ? ” अशोकाचा आवाज ऐकून राधागुप्त अशोकाच्या समोर हजर झाले आणि हात जोडून म्हणाले , ” आज्ञा महाराज . ” ” उद्यानात माझे बांधव खेळत आहेत . त्यांना लवकर घेऊन या . ” ” छान ! ” ” वा ! कुमार अशोक महाराज आणि राधागुप्त मंत्री . ” आरामशाळेत अनेक तऱ्हेची आसनं होती. परंतु, अशोकाने इतर सुंदर आसनांपेक्षा रत्नजडीत आणि सिंहाचे जबडे असलेले व आकर्षक कोरीवकाम केलेले सिंहासनच बसण्यासाठी निवडले . हे सिंहासन मौर्य साम्राजाचे प्रतीक होते. परंतु, अशोकाचा हा आनंद फारकाळ टिकला नाही .
थोरल्या पट्टमहिषी यांचे कर्कश शब्द कढत तेलासारखे अशोकाच्या कानावर धाडकन आदळले . “ पुरे हा पोरकटपणा, याला काही सुमार आहे की नाही ? हे राणीच्या राजपुत्राचे सिंहासन आहे. दासींच्या नव्हे. ” त्या . बाल अशोकाकडे करड्या व जळजळीत नजरेने पाहत कडाडल्या . अशोकाचा आनंद क्षणात कोठे पळून गेला . कंठ दाटून आला . डोळे पाण्याने डबडबले . शरीराला कंप सुटला पण तेवढ्यात धैर्य करून अशोकाने महाराजांना विचारले, ” तात , मी खरोखरच दासीपुत्र आहे का ? ” तेवढ्यात सुसीमसह सर्व भावंडे आरामशाळेत आली होती . अशोकाचे बोलणे ऐकून सुसीम म्हणाला , “ माझी मातोश्री राणी आहे ? ” “ तात , मग माझी आई तुमची राणी नाही ? ” महाराजांनी अशोकाला जवळ घेतलं आणि त्याला समजावत म्हणाले , ” शांत हो पुत्रा, राणीसाहेब रागात आहेत .
त्यांचं बोलणं मनाला लावून घेऊ नकोस . ” ‘ मग सांगा मला सिंहासनावरून का उठवलं ? माझा त्यावर अधिकार नाही . ” महाराज म्हणाले, ” अरे ! पट्टराणीच्या थोरल्या मुलानं सिंहासनावर बसायचं असतं . सुसीम हा सर्वात मोठा राजपुत्र आहे . तो त्याचा अधिकार आहे . ही आपल्या राजघराण्याची परंपरा आहे . ” अशोकाचे डोळे रागाने लाल झाले . अंगाची लाही लाही झाली . तो ताडकन् बाहेर जाण्यासाठी निघाला तेव्हा महाराज म्हणाले , “ दुसरी किती तरी आसने आहेत . ते बघ गरुडासन , आपल्या मौर्यकुलाचे भूषण मयुरासन . त्यावर बैस . ” महाराजांनी अशोकाची समजूत घालण्याचा प्रयत्न केला . “ नको , मला या सिंहासनावरच बसायचे आहे . ” सुसीमची आई सुसीमला त्या सिंहासनावर बसण्यास सांगत होती, परंतु, तेव्हा सिंहाचे जबडे बघून घाबरलेला सुसीम म्हणाला , ” नको , नको मातोश्री ते सिंहासन .
ते सिंहाचे आक्राळविक्राळ जबडे बघूनच मला त्यावर बसण्याची भीती वाटते . ” तिष्य मात्र शिलारानावर आरामात मांडी घालून बसला होता . आणि म्हणाला , ” आपणास ध्यानधारणा करण्यास हे आसन फारच छान आहे . ” अशोक क्षणात ताडताड बाहेर निघून गेला तेव्हा त्याच्या मागे मागे राधागुप्तही धावत सुटले . अशोकाला तो म्हणाला , ” कुमाराने राग करणे बरे नाही . ” त्याला समजवण्याचा प्रयत्न केला . “ अंगी पराक्रम असला की सिंहासन मिळेल . त्यासाठी पराक्रम आणि बुद्धीमत्ता याचा ध्यास धरा . अशोक मातोश्रींच्या महालात पोहोचण्याअगोदरच आरामशाळेत जे घडले त्याची माहिती सुभद्रांगीला कळली होती . झाल्या अपमानाने मातेचे मन कळवळले .
त्या आपल्या आसवांना डोळ्यांतून वाट करून देत होत्या. अशोक येताच त्यांनी त्याला छातीशी कवटाळले. अशोकालाही गहिवरून आले. अशोकाच्या डोळ्यातील आसवे मातोश्रींच्या चरणावर पडत होती . तर सुभद्रांगीनी मातेचे अश्रू अशोकाच्या मस्तकावर . जवळ उभ्या असणाऱ्या लोकांच्याही अंतःकरणात चर्र झाले. माता – पुत्र कितीतरी वेळ स्तब्ध होते . दुःखाचा आवेग ओसरल्यावर सुभद्रांगी म्हणाली “ अशोका ! ” बाळा , आरामशाळेत काय घडले ते तरी सांगावे. ” ” हं . सगळं सांगतो पण…. ” अरे ! पण काय ? ” अगोदर हस बघू. ” अशोकाच्या बोलण्याने आईने डोळे पुसले आणि खरंच हसली. ” माझं नाव कोणी ठेवलं? ” ” तुझ्या पिताश्रींच्या परवानगीने मीच ठेवलं. का ? तू जन्मलास आणि माझा शोक संपला, दुःख दूर झाले. म्हणून तुझे नाव अशोक ठेवले. ” उभे असलेले राधागुप्त वातावरण शांत झाल्याचे पाहून महालातून बाहेर पडले.
थोड्या वेळाने अशोकही झाल्या गोष्टी विसरून सर्व भावंडांत मिळून वागत होता. सुभद्रांगी वित्ताशोक याला खेळवत होती. छोटा वित्ताशोक हुंकार देत होता.
क्रमशः
स्रोत:(प्रजापिता सम्राट अशोक या श्रीनिवास भालेराव यांच्या पुस्तकातुन)
